1. Wstęp: „wolno chodzi” to objaw, nie diagnoza
„Mój komputer wolno chodzi” to zdanie, które słyszę od klientów chyba najczęściej ze wszystkich. Pada w mailu, w rozmowie telefonicznej, czasem rzucone mimochodem przy kawie. Zwykle stoi za nim kilka tygodni cichej frustracji, bo pracownik przyzwyczaił się czekać i nikomu nie zgłaszał problemu. W tym tekście pokażę ci, jak w kilka minut sprawdzić, co naprawdę spowalnia komputer, kiedy wystarczy tania naprawa, a kiedy szkoda na nią pieniędzy. Na koniec opiszę, jak zdalna obsługa informatyczna dla firm pozwala wyłapać większość takich problemów, zanim ktokolwiek zacznie narzekać.
Jedna rzecz na start. „Wolno” może znaczyć bardzo różne rzeczy. Długie uruchamianie systemu, zacinająca się przeglądarka, Excel, który zamraża się przy większym pliku, wideorozmowa, która rwie obraz. Każdy z tych objawów może mieć inną przyczynę, dlatego zanim cokolwiek zmienisz, warto przez chwilę popatrzeć.
2. Dziesięć minut diagnozy, zanim cokolwiek zmienisz
Menedżer zadań: procesor, pamięć, dysk
Najprostsze narzędzie masz w systemie od zawsze. Naciśnij Ctrl+Shift+Esc i otwórz kartę Wydajność. Microsoft w dokumentacji Menedżera zadań opisuje go wprost jako wbudowane w Windows narzędzie do monitorowania wydajności aplikacji i zużycia zasobów. Nie potrzebujesz nic instalować.
Najlepiej zrobić to w momencie, gdy komputer faktycznie „muli”, a nie wtedy, gdy akurat działa normalnie. Patrzysz na trzy wykresy i szukasz tego, który stoi przy suficie:
- Procesor stale powyżej 90%, nawet przy kilku otwartych programach, sugeruje, że jednostka jest za słaba na dzisiejsze aplikacje albo coś w tle mieli bez przerwy.
- Pamięć zajęta w 85 do 100% oznacza, że system zaczyna przerzucać dane na dysk, a to od razu odczuwasz jako przycinanie przy przełączaniu okien.
- Dysk na 100% przez długi czas, przy niewielkiej realnej pracy, to w moim doświadczeniu najczęstszy winowajca w starszych firmowych komputerach.
Na karcie Procesy możesz potem posortować listę po kolumnie, która jest przeciążona, i zobaczyć, który program za to odpowiada.
Monitor zasobów i niezawodność systemu
Jeśli Menedżer zadań nie daje jasnej odpowiedzi, wpisz w menu Start resmon i uruchom Monitor zasobów. Pokazuje on szczegółowo, który proces czyta i zapisuje na dysku, a w opisie Microsoftu znajdziesz, że służy też do analizy procesów, które przestały odpowiadać.
Drugie niedoceniane narzędzie to Monitor niezawodności. Uruchomisz go poleceniem perfmon /rel. To oś czasu z awariami aplikacji, sprzętu i samego Windows. Według Microsoftu przechowuje historię nawet z ostatniego roku. Często już na pierwszy rzut oka widać, że problemy zaczęły się konkretnego dnia, na przykład po instalacji jakiegoś programu albo aktualizacji sterownika.
3. Najczęstsze przyczyny w małych firmach
Dysk HDD albo dysk na wykończeniu
Tradycyjny dysk talerzowy to dziś główny hamulec starszych komputerów. Samsung w swoim white paperze o dyskach SSD podaje, że SSD ma czas dostępu do danych rzędu 0,1 ms lub mniej, a typowy dysk HDD około 10 do 12 ms, czyli ponad sto razy dłużej. Dane pochodzą sprzed ponad dekady, ale proporcja nadal dobrze oddaje różnicę, a współczesne dyski NVMe tylko ją pogłębiły. System, który przy każdym kliknięciu czyta setki małych plików, odczuwa to bardzo boleśnie.
Osobna historia to dysk, który zaczyna się psuć. Zanim padnie całkowicie, potrafi tygodniami działać coraz wolniej, bo ponawia odczyty uszkodzonych sektorów. Dyski raportują swój stan przez mechanizm SMART, a Windows od kilku lat sam pokazuje kondycję dysków NVMe. Microsoft, zapowiadając tę funkcję na blogu Windows Insider, zaznaczył wprost, że po otrzymaniu takiego ostrzeżenia należy natychmiast zrobić kopię zapasową danych. Jeśli w firmie nikt nie pilnuje backupu, wolny komputer z umierającym dyskiem to sygnał, żeby przeczytać, dlaczego jedna kopia danych to za mało.
Za mało pamięci RAM na dzisiejsze aplikacje
Microsoft jako minimum dla Windows 11 podaje w oficjalnej specyfikacji 4 GB RAM. Te same 4 GB to według wymagań Microsoft Teams minimum dla samego klienta Teams. Dodaj do tego przeglądarkę z kilkunastoma kartami, Outlooka i program księgowy, a widać, że minimum jest tu tylko punktem startowym. Moim zdaniem 8 GB to dziś rozsądne minimum dla komputera biurowego, a 16 GB daje spokój na kilka lat.
Autostart, synchronizacja i procesy w tle
Każdy program, który dopisuje się do autostartu, wydłuża uruchomienie komputera i zjada zasoby przez cały dzień. Microsoft w swoich wskazówkach pomocnych w zwiększaniu wydajności komputera wymienia wyłączenie aplikacji startowych i ograniczenie aplikacji działających w tle jako osobne kroki. Listę autostartu znajdziesz w Menedżerze zadań, na karcie Aplikacje autostartu. Zwykle są tam aktualizatory drukarek, komunikatory, których nikt nie używa, i narzędzia producenta laptopa.
Częstym winowajcą bywa też synchronizacja plików w chmurze, która po zmianie folderu albo przeniesieniu dużej ilości danych potrafi przez wiele godzin obciążać dysk i łącze. To nie jest błąd, tylko chwilowy stan, ale użytkownik odczuwa go jako „zepsuty komputer”.
Przegrzewanie i kurz
Zakurzony wentylator i zaschnięta pasta termoprzewodząca to klasyka w komputerach stojących pod biurkiem. Intel w artykule o temperaturach swoich procesorów wyjaśnia, że gdy procesor zbliża się do granicy temperatury, obniża taktowanie i pobór mocy, co może powodować spadek wydajności. Jeśli to nie wystarczy, wyłącza się, żeby uniknąć trwałego uszkodzenia. Komputer, który zwalnia po kilkunastu minutach pracy, a rano chodzi normalnie, bardzo często ma właśnie ten problem.
Złośliwe oprogramowanie i zaległe aktualizacje
Microsoft w tych samych wskazówkach wymienia skanowanie w poszukiwaniu złośliwego oprogramowania i instalację aktualizacji jako pierwsze kroki, bo złośliwe oprogramowanie potrafi zużywać zasoby procesora i dysku. Rzadko jest to główna przyczyna spowolnienia, ale jeśli Menedżer zadań pokazuje proces o dziwnej nazwie, który stale obciąża procesor, nie lekceważ tego. Zaległe aktualizacje to z kolei osobny temat, o którym pisałem w artykule o tym, dlaczego nie warto odkładać aktualizacji systemów w firmie.
4. Czego nie robić
Pierwszy odruch wielu osób to pobranie programu „przyspieszającego” albo „czyszczącego rejestr”. Odradzam. W najlepszym razie usuną trochę plików tymczasowych, co Windows potrafi zrobić sam. W gorszym narobią szkód w ustawieniach systemu albo same zamieszkają w autostarcie i będą wyświetlać reklamy wersji płatnej. Rejestr Windows nie jest miejscem, w którym leży przyczyna spowolnienia, więc jego „czyszczenie” nie ma czego naprawić.
Drugi błąd to instalowanie dwóch programów antywirusowych naraz „dla pewności”. Skanują te same pliki, walczą o zasoby i potrafią spowolnić komputer bardziej niż jakikolwiek wirus. Trzeci błąd to zakup nowego komputera bez diagnozy. Czasem to dobra decyzja, ale czasem wyrzucasz sprzęt, który po wymianie jednej części posłużyłby jeszcze kilka lat.
5. Naprawa czy nowy komputer, prosty rachunek
Mam za sobą sporo przypadków, w których wymiana dysku HDD na SSD i dołożenie pamięci RAM dawały komputerowi nowe życie. Sprzęt, który wcześniej męczył się przy uruchamianiu i przełączaniu okien, po modernizacji znowu sprawnie radził sobie z codzienną pracą biurową. Koszt takiej zmiany to zwykle ułamek ceny nowego komputera.
Muszę jednak uczciwie powiedzieć, że to nie działa zawsze. Raz trafił mi się komputer, w którym wąskim gardłem okazał się procesor. Diagnoza pokazywała procesor stale na granicy możliwości, a dysk i pamięć nie miały z tym nic wspólnego. Żadna wymiana podzespołów nie pomogłaby, a wymiana procesora w starszym komputerze zwykle pociąga za sobą wymianę płyty głównej i pamięci, więc modernizacja przestała mieć sens ekonomiczny. Właśnie dlatego diagnoza z sekcji drugiej jest tak ważna. Mówi ci, czy w ogóle jest co naprawiać.
Warto też policzyć, ile kosztuje samo czekanie. Badanie J.Gold Associates przygotowane dla Intela na podstawie ankiety wśród ponad 3200 respondentów z małych i średnich firm szacuje, że pracownik z komputerem starszym niż pięć lat traci blisko 30% produktywności. Trzeba to czytać z rezerwą, bo to deklaracje ankietowanych, a raport zamówił producent procesorów. Nawet jeśli realna strata jest kilka razy mniejsza, prosty rachunek wychodzi zwykle na korzyść naprawy albo wymiany. Wystarczy, że pracownik traci dziennie kwadrans na czekanie, a w skali roku robi się z tego kilka pełnych dni roboczych opłaconych za nic.
Moja praktyczna reguła jest taka. Jeśli komputer ma kilka lat, spełnia wymagania Windows 11, a hamuje go dysk albo pamięć, modernizuję. Jeśli hamuje go procesor albo sprzęt nie spełnia wymagań Windows 11, wymiana całego komputera wychodzi rozsądniej.
6. Jak zdalna obsługa informatyczna łapie problem wcześniej
Wszystko, co opisałem wyżej, da się zrobić samemu. Problem w tym, że w małej firmie nikt nie ma na to czasu, a spowolnienie narasta stopniowo, więc ludzie zgłaszają je dopiero wtedy, gdy praca staje się męczarnią.
Przy stałej opiece to monitoring obejmujący stacje robocze i serwery wyłapuje sygnały, zanim zamienią się w skargi. Zapełniający się dysk, komputer, który od dawna nie zainstalował aktualizacji, incydent wykryty przez antywirusa albo proces, który podejrzanie długo obciąża procesor, to rzeczy widoczne w konsoli, a nie dopiero w zgłoszeniu od zirytowanego pracownika. Większość tych rzeczy da się poprawić zdalnie, w przerwie albo po godzinach, bez wizyty i bez odrywania pracownika od pracy. Do serwisu z obudową idzie tylko to, co naprawdę wymaga wymiany części. Jeśli chcesz zobaczyć, jak w praktyce wygląda taka zdalna obsługa informatyczna dla firm, opisałem na stronie usługi zakres i sposób pracy.
7. Podsumowanie
„Komputer wolno chodzi” prawie zawsze ma konkretną, mierzalną przyczynę. Dziesięć minut z Menedżerem zadań powie ci, czy winny jest dysk, pamięć, procesor, czy coś w tle. Dysk SSD i dodatkowa pamięć RAM ratują wiele starszych komputerów, ale nie wszystkie, a słaby procesor to zwykle sygnał, że czas na nowy sprzęt. Jeśli chcesz najpierw sprawdzić ogólną kondycję IT w firmie, zacznij od bezpłatnej ankiety w ramach audytu bezpieczeństwa.
Jeśli wolisz, żeby ktoś po prostu pilnował komputerów w twojej firmie i reagował, zanim pracownicy zaczną czekać, zajrzyj do usługi outsourcingu IT albo napisz do mnie. Jestem założycielem i jedyną osobą stojącą za Ralkom, więc rozmawiasz bezpośrednio z tym, kto potem zajmie się twoim sprzętem.